Preventie van nosocomiale infecties

Operatie Schone Handen

14 juni 2018

Professor Didier Pittet is de bezielende kracht en promotor van handhygiëne. Zijn eenvoudige en goedkope methode, waarbij water en zeep worden vervangen door een hydroalcoholische oplossing, heeft de medische hygiëne echt revolutionair veranderd door het aantal zorggerelateerde infecties overal ter wereld te verminderen.

Dagelijks lopen naar schatting 500.000 mensen ter wereld een zorginfectie op, en 16 miljoen sterven daar elk jaar aan: “Dat is meer dan aids, malaria en tuberculose samen. Het ziekenhuis is er om te genezen, en toch doodt het dagelijks. Deze onschuldige slachtoffers, vergeten door de geschiedenis van de geneeskunde, werden de zorg van één man, Didier Pittet.” Dat is het thema van de documentaire “Clean Hands”, gewijd aan deze Zwitserse arts, gespecialiseerd in de infectieziekten en epidemiologie, die dé specialist in zorggerelateerde infecties werd.(1)

Slechts weinig mensen zijn echt geïnteresseerd in nosocomiale infecties. In het midden van de 19e eeuw legde een Hongaarse verloskundige, Ignace Semmelweis, die er telkens het hart van in was wanneer hij zijn patiënten zag sterven bij de bevalling, de basis van de asepsis in het ziekenhuis. Tegelijkertijd gaat in Parijs Louis Pasteur, scheikundige en natuurkundige, op zijn beurt de strijd aan met infecties: hij weet dat eenvoudig contact kan volstaan en dat hygiëne centraal zal staan in de moderne samenleving.

Success story

In 1992 leidde Dr. Didier Pittet aan de Universitaire Ziekenhuizen van Genève een programma voor infectiebeheersing en preventie. Zijn grote uitdaging wordt: uitzoeken waarom er zorginfecties zijn. “We beseften dat de meeste werden overgedragen door de handen,” zegt hij. “We wisten het, maar we hebben het nooit echt gekwantificeerd. In die tijd werd in de literatuur niet duidelijk aangegeven wanneer en hoe de handen te wassen, en in het algemeen was ziekenhuishygiëne een verwaarloosde specialiteit.”

Met de hulp van apotheker William Griffith ontwikkelde hij een antiseptische oplossing op basis van alcohol. Deze in Genève ontwikkelde formule was toen doeltreffender dan wat er in de industrie bestond. “Ze was beschikbaar in het microbiologielaboratorium voor het geval onze handen werden besmet met een multiresistente kiem en om te voorkomen dat we telkens naar de wastafel moesten rennen. Het was niet erg origineel, maar het idee om het systematisch te gebruiken in de zorg was al een soort revolutie!”

De zorgverleners zelf waren ook erg inventief om het gebruik ervan te vergemakkelijken: een platte fles, gemakkelijk in de zak te stoppen en altijd in de buurt van de patiënt… “Het was zo praktisch, het beantwoordde zo goed aan de behoeften omdat het ingewikkeld was om voortdurend de handen te wassen. Het kostte bovendien veel tijd: water en zeep aanbrengen, wrijven, afspoelen, afdrogen, teruggaan naar de patiënt… Het was noodzakelijk om de gang van zaken te veranderen.”

Geneva model

De bescheiden dienst infectieziekten in het ziekenhuis van Genève probeerde vervolgens zijn kleine fles alcohol te verplichten ter vervanging van water en zeep, wat tegelijkertijd belangstelling, nieuwsgierigheid en twijfels opriep: “In het begin was er een beetje misprijzen bij de verpleegkundigen,” zegt hij. “Men verweet me dat ik ziek was, dat je je handen geen 10keer per dag met alcohol kon inwrijven. En toch gebeurt dat tegenwoordig en verandert de huidige formule het microbioom van de huid niet en veroorzaakt geen bacteriële resistentie.”

De paradigmaverschuiving was zo groot dat ze moeilijk te accepteren en toe te passen was. Rotsvast overtuigd en strijdlustig tegenover de weerstand die het opriep, gaven Didier Pittet en zijn team niet op. Ze wisten dat ze op het goede spoor zaten. Eén element zou de dingen veranderen: het artikel dat ze in 2000 in The Lancet publiceerden (2) en dat het onweerlegbare nut aantoonde van handenwassen en de effectiviteit van de vervanging van water en zeep door hydroalcoholische oplossingen (HAO). In hun ziekenhuis werden nosocomiale infecties hierdoor gehalveerd. Het artikel verwierf zeer snel faam als het ‘Geneva Model’.

Clean care

In die tijd beschouwde de WHO de veiligheid van patiënten en zorgverleners als een groot probleem. Om zo veel mogelijk mensen bewust te maken van het risico op infecties en de preventie ervan, zocht de organisatie een symbool en dat werd de handhygiëne. Het model van Genève wordt een bron van inspiratie voor het lanceren van de campagne ‘Clean care are safer care’. Restte enkel nog een ambassadeur te vinden en dat zou Dr. Pittet zijn.

De WHO en infectieziekten startten een samenwerking op, bestaande uit lezingen en ziekenhuisbezoeken over de hele wereld. Ze werkten hand in hand om universele boodschappen uit te dragen op basis van wetenschappelijk bewijs: de handen inwrijven met alcohol, maar ook op een specifieke manier, die essentieel is om het succes van de strategie te waarborgen. Aanleren dat er 5 onvermijdelijke momenten(3) zijn, die men moet respecteren om besmetting van de patiënt, de zorgverleners en de omgeving te voorkomen.

‘Clean care are safer care’ is een nietcommercieel strategisch model dat ervoor zorgt dat iedereen dezelfde boodschap uitdraagt. Tegenwoordig worden miljoenen flessen HAO gebruikt ter wereld. De doeltreffendheid ervan dient niet langer aangetoond te worden, ook al worden er meerdere studies uitgevoerd om risico’s aan te tonen zoals de ecologische of gezondheidseffecten van het systematische gebruik ervan. Aanvallen waarop het team van professor Pittet altijd heeft gereageerd met wetenschap en logica.

Bizarre remmingen

Het is op een nog gevoeliger terrein dat WHO-teams hebben moeten vechten om zoveel mogelijk aanhangers te behouden, ongeacht hun afkomst, manier van leven of religie. De formule moest bijvoorbeeld worden aangepast omdat werd vastgesteld dat sommige zorgverleners de alcoholhoudende derivaten dronken. In de Verenigde Staten weigerden sommige verpleegsters de HAO te gebruiken omdat deze hun valse nagels aantastte… Er was dus heel wat tact en overtuigingskracht nodig om het gebruik van HAO te veralgemenen, zelfs in moslimlanden waar alcohol taboe is.

In twintig jaar tijd bezocht Didier Pittet ziekenhuizen over heel de wereld, van de meest prestigieuze tot de meest precaire, om mensen te overtuigen van het belang van het ‘schone handen’-protocol. 170 staten hebben het WHO-handvest ondertekend dat hen ertoe verplicht deze goede praktijken te bevorderen en hen verplicht het bestaan van deze infecties in hun eigen gezondheidszorgsysteem te erkennen. Het Geneva-model is een standaard in de zorg geworden en spaart jaarlijks 8miljoen levens.

1. Clean Hands: la main qui soigne, la main qui tue, van G. André en S. Santini, 2016, 54 minuten.

Martine Versonne

Open source oplossing

De hydroalcoholische oplossing is volledig vrij van octrooien. Dr. Pittet gaf zijn recept aan de WHO zodat dit overal ter wereld kon worden vervaardigd tegen een lagere kostprijs. De formulering is steeds gebaseerd op hetzelfde principe: een lokaal beschikbare alcohol (75-80%), water en hulpstoffen die de dermatologische tolerantie verbeteren. Sinds 2015 zijn HAO opgenomen op de lijst van essentiële geneesmiddelen van de WHO die productiekits verdeelt die alle apothekers in staat stellen hun eigen flessen vrij te bereiden.